«Για όλα φταίει η Καρυστιανού»

Τα τελευταία χρόνια, και ιδιαίτερα μετά την τραγωδία των Τεμπών, το όνομα της κ. Μαρίας Καρυστιανού έχει μετατραπεί σε σημείο αναφοράς ενός έντονα πολωμένου δημόσιου διαλόγου. Για κάποιους είναι σύμβολο αγώνα, αξιοπρέπειας και διεκδίκησης δικαιοσύνης. Για άλλους, όμως, έχει γίνει ο εύκολος στόχος: το πρόσωπο στο οποίο «φταίνε όλα».

Αλλά γιατί συμβαίνει αυτό;

Όταν η φωνή ενοχλεί

Η κ. Μαρία Καρυστιανού δεν επιτέθηκε σε κανέναν θεσμό με βία ούτε διεκδίκησε πολιτική εξουσία. Έκανε κάτι πολύ πιο επικίνδυνο για ένα σύστημα που προτιμά τη σιωπή: μίλησε επίμονα, δημόσια και τεκμηριωμένα. Η παρουσία της υπενθύμισε ότι πίσω από αριθμούς, ανακοινώσεις και πορίσματα υπάρχουν άνθρωποι, ευθύνες και ερωτήματα που δεν «κλείνουν» εύκολα.

Σε τέτοιες περιπτώσεις, η ιστορία δείχνει πως το πρόβλημα δεν είναι ποτέ το γεγονός, αλλά εκείνος που επιμένει να το θυμίζει.

Η ανάγκη για αποδιοπομπαίο τράγο

Όταν μια κοινωνία αδυνατεί ή δεν θέλει να αντιμετωπίσει συλλογικές ευθύνες, αναζητά πρόσωπα για να φορτώσει την ένταση. Η κ.  Καρυστιανού, ως αναγνωρίσιμη και ενεργή φιγούρα, έγινε ιδανικός αποδιοπομπαίος τράγος. Έτσι γεννήθηκε το αφήγημα πως «υπερβάλλει», «εκμεταλλεύεται τον πόνο», «διχάζει», ή ακόμα και πως «καθοδηγείται».

Κατηγορίες που συχνά λένε περισσότερα για τον φόβο όσων τις διατυπώνουν παρά για την ίδια.

Από τον άνθρωπο στο σύμβολο

Ένα από τα βασικά προβλήματα του δημόσιου λόγου είναι η αποανθρωποποίηση. Η κ. Μαρία Καρυστιανού έπαψε για πολλούς να είναι άνθρωπος που πενθεί και διεκδικεί. Μετατράπηκε σε σύμβολο πάνω στο οποίο προβάλλονται πολιτικές σκοπιμότητες, κομματικές αντιπαραθέσεις και κοινωνικές ανασφάλειες.

Όταν κάποιος γίνεται σύμβολο, παύει να του αναγνωρίζεται το δικαίωμα στο συναίσθημα, στην οργή ή ακόμα και στο λάθος. Κάθε λέξη του ερμηνεύεται εχθρικά.

Η ενόχληση της συνέπειας

Ένας ακόμη λόγος επίθεσης είναι η συνέπεια. Η  κ. Καρυστιανού δεν «κούρασε» επειδή μίλησε πολύ· κούρασε επειδή δεν σταμάτησε. Σε μια χώρα όπου η επικαιρότητα αλλάζει κάθε εβδομάδα, η επιμονή θεωρείται πρόκληση. Όσοι περίμεναν ότι «ο καιρός θα τα σβήσει όλα», βρέθηκαν αντιμέτωποι με κάποιον που δεν ξέχασε.

Και αυτό ενοχλεί βαθιά.

«Για όλα φταίει η Καρυστιανού» — μια βολική φράση

Ο τίτλος αυτός δεν είναι κατηγορία· είναι καθρέφτης. Αν «φταίει» η κ. Καρυστιανού, τότε δεν φταίνε οι παθογένειες, οι παραλείψεις, οι ευθύνες που δεν αποδόθηκαν, η αδιαφορία που προϋπήρχε. Είναι μια φράση που λειτουργεί καθησυχαστικά: μεταφέρει το βάρος αλλού.

Όμως η πραγματικότητα δεν απλοποιείται τόσο εύκολα.

Τι πραγματικά μας ενοχλεί

Ίσως τελικά αυτό που ενοχλεί δεν είναι η κ. Μαρία Καρυστιανού, αλλά όσα αναγκάζει την κοινωνία να δει:
ότι η δικαιοσύνη δεν είναι αυτονόητη,
ότι η μνήμη έχει κόστος,
και ότι η σιωπή δεν είναι πάντα επιλογή αξιοπρέπειας.

Γι’ αυτό και οι επιθέσεις δεν λένε την αλήθεια για εκείνη. Λένε την αλήθεια για εμάς.